سيستم هاي اصلي پرورش گوسفند در ايران

سيستم پرورش بسيار باز[1] يا عشايري [2]

از جمله خصوصيات بارز اين سيستم وجود اراضي بسيار وسيع و كم بازده در اختيار گوسفندان مي باشد. اين اراضي معمولاً بدليل نامناسب بودن خاك، ناكافي بودن ميزان بارندگي و ناهموار بودن سطح زمين قابل كشت و زرع نيستند و پرورش گوسفند تنها راه بهره برداري از اين زمين ها مي باشد. در اين سيستم گوسفندان كاملاً وابسته به پوشش گياهي مراتع هستند و لذا در فصول سرد به مناطق گرمسير مهاجرت كرده و از پوشش گياهي مراتع قشلاقي استفاده مي نمايند. ميزان نهاده در اين سيستم بسيار كم مي باشد و معمولاً پرورش گوسفند در اين سيستم براي دامدار بجز هزينه چوپاني كه آن هم توسط خانوار تأمين مي گردد، هزينه بسيار کمی در بر دارد. بنابراين از جمله هدف اصلي اصلاح نژاد در اين سيستم ايجاد مقاومت به خشكي، تشنگي، امراض و شرايط سخت محيطي است. معمولاً گوسفندان پرورش يافته تحت اين سيستم داراي دنبه بزرگي هستند و وجود دنبه عامل كمكي براي بهبود مقاومت حيوان محسوب مي گردد. دنبه منبع ذخيره انرژي و آب متابوليكي است و ذخيره انرژي اضافي به صورت دنبه در گوسفندان پرورش يافته در اين سيستم سبب مقاومت در مقابل گرماي محيط و گرماي توليد شده در بدن حيوان است. در اين سيستم گوسفندان براي تأمين غذا و انرژي مورد نياز بايستي روزانه مسافت زيادي راه پيمائي انجام دهند و انرژي ذخيره شده در دنبه مي تواند انرژي اين راه پيمائي را تأمين نمايد. چربي ذخيره شده در دنبه انرژي مورد نياز براي نگهداري در خلال دوره هاي محدوديت يا تنش غذائي را تأمين نموده و تحت شرايط سخت حاكم بر اين سيستم توانائي حيوان در حفظ و تحريك چربي دنبه، اهميت قابل ملاحظه اي در بهره وري و حتي بقای گوسفند دارد. ميزان توليد گوسفندان در اين سيستم معمولاً كم است ولي به لحاظ پائين بودن ميزان نهاده، هر ميزان توليد در اين سيستم معمولاً مقرون به صرفه مي باشد. در اين سيستم گله داران فقط بره توليد كرده و پس از شيرگيري به فروش مي رسانند زيرا كه امكان پروار كردن بره ها وجود ندارد. در اين سيستم علاوه بر بره شيرگيري، شيردوشي از ميش نيز صورت مي گيرد و فروش مشتقات شير ميش (روغن، كشك و … ) نيز بخشي از درآمد گله داران را به خود اختصاص مي دهد.

سيستم پرورش باز[3] يا تپه اي[4]

توليد مراتع در اين سيستم به خاطر ميزان بارندگي بيشتر و همچنين درجه حرارت کمتر در مقايسه با سيستم قبلي، بالا تر است. گوسفندان پرورش يافته در اين سيستم به مدت بيش از 200 روز در سال بر روي مراتع چرا كرده و مابقي سال را معمولاً در آغل تغذيه دستي مي شوند. حاصل خيزي زمين ها در اين سيستم آن قدر نيست كه براي كشاورزی مناسب باشد و به همين دليل براي چراي گوسفند مورد استفاده قرار مي گيرند. در خلال مدتي كه گوسفندان در آغل نگهداري مي شوند، معمولاً كمتر از حد استاندارد و بعضاً در حد نگهداري و به صورت دستي تغذيه مي شوند. بر خلاف سيستم قبلي، در اين سيستم تغيير شرايط محيطي از طريق اصلاح مراتع امكان پذير است. از جمله اهداف اصلاحي مهم در اين سيستم نيز همانند سيسم قبلي مقاومت حيوان به شرايط سخت محيطي است. در اين سيستم امكان ساختمان سازي و ايجاد تأسيسات با استفاده از منابع محلي وجود دارد و لذا در مقايسه با سيستم قبلي ميزان نهاده قدري بيشتر است و بايستي ميزان توليد نيز بيشتر باشد تا بتواند هزينه ها را جبران نمايد. در اين سيستم نيز همانند سيستم قبلي دامدار تا توليد بره شيرگيري عمل مي كند و معمولاً امكانات پرورش و پروار بره ها را ندارد و تا حدودي نيز دوشش شير از ميش ها رواج دارد. اندازه گله هاي پرورش يافته تحت اين سيستم معمولاً كمتر از سيستم قبلي است. در ايران اين سيستم معمولاً در مناطق تپه ماهور و توسط جنگل نشينان اجرا مي شود.

سيستم  روستائي[5]

در اين سيستم بر خلاف دو سيستم قبلي پرورش گوسفند معمولاً شغل فرعي افراد محسوب مي شود و شغل اصلي آنها غالباً زراعت يا باغداری است. در كشور ايران بيشترين تعداد گوسفند را اين سيستم به خود اختصاص داده است. توجيه اصلي نگهداري گوسفند در اين سيستم بهره برداري از منابع طبيعي غير قابل استفاده براي زراعت و پس چر و بقاياي حاصل از گياهان زراعي مي باشد. در اين سيستم مراتع اطراف روستا و مزارع آيش كه مورد استفاده زراعت قرار نمي گيرند براي تغذيه گوسفند اختصاص داده مي شوند. براي ايجاد تناوب زراعي از كاشت گياهان علوفه ای مثل شبدر و يونجه در مزارع استفاده مي شود و گوسفندان با چريدن در اين زمين ها غذای خود را تأمين مي كنند. در مواقعي كه به دليل كمبود آب و يا آيش، زمين هاي زراعي بدون كشت باقي مي مانند و در اين مزارع به لحاظ بارندگي در بهار مقدار قابل توجهي علوفه از پس مانده بذور سال قبل توليد مي شود، به تغذيه گوسفندان اختصاص مي يابد. همچنين مزارع ديم يا آبي كم بازده كه از نظر اقتصادي برداشت محصول آنها مقرون به صرفه نيست، به تغذيه گوسفندان اختصاص مي يابد. معمولاً پرورش گوسفند در خلال يك سال در اين سيستم به سه مرحله تقسيم مي شود. در مرحله اول كه معمولاً از اواسط ارديبهشت تا اواسط مرداد به مدت 110 روز به طول مي انجامد، گوسفندان بر روي پوشش گياهي مراتع و زمين های آيش (100% تا 75% ) و پس چر غلات و گياهان زراعي (25% تا 0) چرا مي نمايند. در مرحلة دوم كه از نيمه دوم مرداد تا اوايل آذر به مدت 120 روز به طول مي انجامد، گوسفندان بر روي كشتزار گياهان زراعي و پس چر غلات (100% تا 75%) و باقي مانده پوشش گياهي مراتع (25% تا 0) چرا مي نمايند.  در مرحله سوم كه مصادف با شرايط نامساعد جوي مي باشد به مدت 135 روز گوسفندان در آغل نگهداري شده و تغذيه دستي مي شوند. در مرحله اول و دوم كه گوسفندان روزها به چرا برده مي شوند شب ها به آغل باز گردانيده مي شوند و معمولاً در صورتي كه وضعيت مراتع و پوشش گياهي خوب باشد، شب غذايي در اختيار آنها قرار داده نمي شود، ولي اگر وضعيت پوشش گياهي متوسط يا ضعيف باشد و گوسفندان سير نشوند، شب نيز در آغل يك وعده تغذيه دستي صورت مي گيرد. در طول دو مرحله چرا در صورتي كه فاصله چراگاه تا روستا زياد باشد براي مدتي موقت شب ها نيز در همان چراگاه نگهداري مي شوند. مقدار نهاده در اين سيستم بيشتر از دو سيستم قبلي است و براي اين كه پرورش گوسفند تحت اين سيستم مقرون به صرفه باشد، ميزان توليدات گوسفند (به خصوص تعداد بره متولد شده) بايستي افزايش يابد. در سيستم هاي بسيار باز و باز نمي توان انتظار داشت كه با اصلاح نژاد توليد هر رأس گوسفند را خيلي افزايش داد زيرا كه محيط با شرايط محدود كننده خود امكان بقای آنها را کاهش خواهد داد. در حالي كه در سيستم روستايی اين امكان فراهم مي باشد. در اين سيستم شرايط مورد نياز جهت پرورش و پرواربندي بره ها بعد از شيرگيري معمولاً مهيا است و لذا اهداف اصلاحي در اين سيستم بر خلاف دو سيستم قبلي كه بيشتر مقاومت به شرايط نامساعد بود، می تواند افزايش كمي و كيفي توليدات به خصوص تعداد بره شيرگيري شده از هر ميش در معرض آميزش، وزن شيرگيري بره ها، رشد سريع تر در دوره پروار، كيفيت لاشه و كاهش اندازه دنبه مي باشد.

سيستم بسيار متراكم[6] يا صنعتي

گوسفندان پرورش يافته در اين سيستم بيشتردر آغل نگهداري و تغذيه دستي مي شوند، البته وقتی ساختمان محل نگهداري و مزرعه نزديك باشند در مزرعه چرا مي نمايند. در اين سيستم براي ايجاد ساختمان و تأسيسات، پرسنل، خوراك و مديريت بايستي هزينه پرداخت گردد، لذا ميزان نهاده در اين سيستم بسيار بالاست. براي جبران هزينه ها و براي سودآور بودن پرورش گوسفند در اين سيستم بايستي ميزان توليدات به شدت افزايش يابد، به خصوص بازدهي توليد مثل از طريق چند قلوزائي و جفت گيري خارج از فصل بايستي افزايش يابد به نحوي كه از هر رأس ميش در هر سال حدود 2 يا تعداد بيشتري بره حاصل گردد. همچنين ميزان تلفات بره ها در اين سيستم بايستي پائين و سرعت رشد بالا باشد. كيفيت لاشه و به خصوص كاهش شديد اندازه دنبه در گوسفندان پرورش يافته تحت اين سيستم بايستي مد نظر قرار گيرد. تعداد گوسفندان پرورش يافته در اين سيستم در ايران بسيار كم است و معمولاً به مجتمع هاي كشت و صنعت محدود مي شود كه توجيه اصلي هم استفاده از پس چر و بقاياي گياهان زراعي و همچنين تكميل كننده زراعت مي باشد، ولي به نظر مي رسد كه در آينده پرورش تحت اين سيستم توسعه يابد.

روش پرورش گله های تحت پوشش پروژه اصلاح نژاد گوسفندوبز کشور

عشایری	نیمه عشایری	روستایی	گله های تحت پوشش	استان	ردیف
1	10	----	11	مرکزی	1
----	7	----	7	گیلان	2
----	16	2	18	مازندران	3
4	7	2	13	آذربایجان شرقی	4
----	3	2	5	آذربایجان غربی	5
----	----	2	2	کرمانشاه	6
----	----	6	6	خوزستان	7
11	15	5	31	فارس	8
8	----	----	8	کرمان	9
----	---	5	5	خراسان رضوی	10
----	----	4	4	خراسان شمالی	11
----	4	12	16	خراسان جنوبی	12
----